HOÀNG LONG
Trong thời đại công nghệ hiện nay, con người hiện đại rơi vào một mâu thuẫn lớn, một mâu thuẫn song trùng chưa từng có trong lịch sử.
Chúng ta đồng thời vừa có thể kết nối với tất cả thế giới nhưng lại vừa cô độc trong tâm tưởng riêng mình. Chúng ta dần dần tách biệt với thiên nhiên và lẻ loi trong đời sống, ngày càng kiệt quệ, mất mát niềm tin. Chúng ta phó mặc đời mình cho những lời khuyên trên mạng, phí thời gian theo dõi những scandal vô ích, hầu như không dành cho riêng mình sự phản tỉnh suy tư. Chúng ta bị lóa mắt trước những thứ hào nhoáng, bị lừa mị bởi những thành công tức thời. Đành rằng đời sống và khoa học kỹ thuật ngày càng tiến bộ nhưng như một cái cây muốn lớn mạnh cần phải có gốc rễ bền chặt, con người chúng ta cần phải luôn nhớ đến nguồn gốc nuôi dưỡng sự sống của chính mình, tìm ra ý nghĩa của hiện hữu để có thể sống một cuộc đời phù hợp và xứng đáng với bản tính chúng ta.
Không phải ngẫu nhiên mà văn hóa Đông phương hàng ngàn năm nay coi trọng sự kết nối và nhịp điệu, sống hài hòa với tự nhiên. Trong quá trình canh tác nông nghiệp, quan sát thiên nhiên, cổ nhân đã biết nối kết sự hiện hữu nhỏ bé của mình vào cả đất trời vũ trụ.
Rất nhiều những thi nhân Phương Đông nói chung và Nhật Bản nói riêng đã mượn tự nhiên, đặc biệt là các loài thực vật, cây cối để bày tỏ chí hướng và tình cảm của mình. Trong dòng chảy không ngừng đó, Aida Mitsuo (相田みつを), thi nhân và thư pháp gia lỗi lạc thời hiện đại, người được xưng tụng là “nhà thơ của sinh mệnh” (いのちの詩人) là một trường hợp có thể gọi là đặc sắc trong việc dùng những hình ảnh đơn giản để chỉ cho chúng ta thấy những bài học về cuộc đời và lòng kiên nhẫn.
Aida Mitsuo sinh ngày 20 tháng 5 năm 1924 tại Tochigi, một tỉnh nằm gần như chính giữa đảo Honshu, Nhật Bản. Sau khi tốt nghiệp trường trung cấp Ashikaga, ông bắt đầu quan tâm đến thơ ca, thư pháp và đã thụ giáo với Yamashita Mutsuk và Iwasawa Keiseki. Aida Mitsuo đã phát triển một dòng thơ độc sáng của riêng mình với tinh thần Thiền Tông. Thơ và thư pháp của ông gần như là những câu Thiền cú, Thiền ngữ giúp người đọc thức tỉnh cơn mê lầm giữa dòng đời vội vã. Tác phẩm đầu tiên của ông “Bởi vì chúng ta là con người” (Ningen damono にんげんだもの) xuất bản năm 1984 đến nay đã bán được hơn bốn triệu bản. Ngoài ra ông còn để lại những tác phẩm “Mang ơn” (Okagesanおかげさん) và “Sinh mệnh toàn mãn” (Inochi ippai命いっぱい). Ông mất năm 1991 tại tỉnh Tochigi vì xuất huyết não. Bảo tàng Aida Mitsuo đã được thành lập tại Tokyo để vinh danh ông cũng như để trưng bày các tác phẩm thư pháp và thơ ca. Aida Kazuto, con trai đầu của ông hiện là giám đốc của bảo tàng này.
Ta hãy bắt đầu hành trình thơ ca của Aida Mitsuo bằng bài thơ “Sinh mệnh”:
いのち
アノネ
にんげんはねえ
自分の意志で
この世に生まれて
きたわけじゃねんだな
だからね
自分の意志で
勝手に死んでは
いけねんだよ
Sinh mệnh
Này bạn hỡi
Con người sinh ra giữa trần gian
Không phải do ý chí của mình riêng mang
Vì thế
Không bao giờ ta có thể
Dùng ý chí cá nhân
Tùy tiện chấm dứt sinh mệnh của mình1
Muốn sống hạnh phúc điều đầu tiên ta phải biết trân quý sinh mệnh của mình. Ta phải hiểu rằng có rất nhiều cơ duyên ta mới có thể được hiện diện nơi trần gian này. Theo như Aida, ta được sinh ra vì có việc gì đó ta nhất định phải làm. Đó là nhiệm vụ cũng chính là ý nghĩa cuộc sống.
私がこの世に生まれてきたのは
私でなければできない仕事が
何かひとつこの世にあるからなのだ
Tôi được sinh ra trên trần gian
Là vì trên cuộc thế
Có việc gì đó mà chỉ riêng tôi mới có thể hoàn thành
Muốn vậy ta cần phải dũng cảm để trở thành chính mình, chứ không phải trở thành con người mà xã hội hay người khác mong muốn ta trở thành. Sống trái bản tính của mình là điều phi lý. Nó không bao giờ mang lại cho ta được hạnh phúc và thành công.
トマトにねえ
いくら肥料をやったってさ
メロンにはならねんだなあ
Cho dù bao nhiêu phân bón, khoai tây cũng không thể trở thành dưa gang.
![]() |
| Thủ bút bài thơ “Nếu ta không trở thành chính mình” của Aida Mitsuo |
Và:
自分が自分にならないでだれが自分になる
Nếu ta không trở thành chính mình
Thì ai sẽ trở thành chính mình đây?
Trở thành chính mình, chấp nhận sự độc đáo khác biệt riêng và từ đó nở bừng loài hoa sinh mệnh. Đó là bài học đầu tiên mà Aida Mitsuo dạy cho chúng ta qua sự quan sát từ bậc thầy thiên nhiên để thức tỉnh:
名も無い草も実をつける
いのちいっぱいの花を咲かせて
Ngay cả loài cây không tên, cũng đều kết trái
Hãy nở bừng trọn vẹn đóa hoa sinh mệnh chính mình
Nếu chúng ta là hoa hồng phải nở hoa hồng, còn nếu là một loài hoa mới thì phải tạo con đường riêng. Con đường đời phải tự mình tạo dựng, tự mình đi.
道は自分でつくる自分でひらく
人のつくった道は自分の道にはならない
Con đường của mình tự mình phải mở, tự mình khai phóng,
Đường người khác làm sẵn không phải là con đường của mình đâu.
Biết mình, trở thành chính mình, tự mình khai phá con đường riêng và sống theo đúng nhịp điệu riêng. Chúng ta không cần so sánh mình với người khác, kiên nhẫn chờ đến đúng thời điểm khai hoa của chính mình. Như một câu Thiền ngữ “Xuân lai thảo tự sinh” (春来草自生 はるきたらばくさおのずからしょうず). Vào thời điểm thích hợp, mọi chuyện sẽ tựu thành như cây cối nảy mầm hay chồi non vào mùa xuân mát mẻ. Nếu bất chấp hoàn cảnh, không đủ kiên nhẫn mà nảy chồi sớm có thể ngay lập tức chồi cây sẽ bị khô héo ngay.
Thứ hai là cần phải biết xem trọng điều cốt tủy. Điều quan trọng nhất thì thường khi không nhìn thấy. Cũng giống như người ta thường chỉ nhìn thấy hoa mà không ai thấy rễ.
花を支える枝
枝を支える幹
幹を支える根
根は見えねんだあ
Cành nâng hoa, thân đỡ cành, rễ nâng cây, nhưng không ai nhìn thấy rễ.
その根っこはみえない、その見えないところに大事な点がある。
Gốc rễ thì không nhìn thấy nhưng chính chỗ không nhìn thấy lại ẩn chứa điều quan trọng.
![]() |
| Bức thư pháp “mộng càng lớn rễ càng sâu” của Aida Mitsuo |
Hơn một lần Aida Mitsuo nhắc lại điều quan trọng căn cơ và cốt tủy rằng “mộng càng lớn rễ càng sâu” (Yume wa dekkaku ne wafukaku 夢はでっかく根はふかく) để nhấn mạnh đến sự chú tâm vào những điều quan trọng sâu xa ẩn kín và tập trung tu dưỡng thân tâm. Mượn hình ảnh của cây cao để nói về mộng lớn. Cây muốn vươn cao lên trời xanh bao nhiêu thì rễ phải cắm sâu vào lòng đất đen bấy nhiêu. Rễ càng sâu thì cành càng vững, hoa nở càng lâu càng bền. Muốn nở bừng đóa hoa sinh mệnh thì ta phải tập trung vào điều cốt tủy là rễ cây chứ không phải tập trung vào chính những đóa hoa. Cái điều tưởng như đơn giản này vậy mà ít người nhận thấy để cứ suốt đời đuổi theo mộng ảo phù du, ngắm hoa của kẻ khác. Và có lẽ sứ mệnh của thi ca là làm thức tỉnh những điều hiển nhiên mà vẫn không ngừng bị chúng ta che giấu bằng huyễn ảnh của chính mình.
Vì thế chúng ta phải nhìn sâu vào chính bản thân mình thay vì ngước nhìn ra ngoại giới, để hiểu mình biết mình thì mới có thể trở thành chính mình được. Đừng bị lừa bởi vẻ hào nhoáng bên ngoài. Điều quan trọng nhất luôn nằm ẩn giấu, khuất sâu. Như một câu Thiền ngữ nổi tiếng “dĩ tâm truyền tâm” (ishindenshin 以心伝心), chân lý không thể thấy được bằng mắt, không thể truyền đạt bằng lời mà phải cảm nhận bằng tâm trong cõi tịch lặng.
Vì nơi chính bản thân mình đã đầy đủ tất cả, không cần phải tìm kiếm xa xăm hay vọng tưởng làm gì.
そのままでいいかな
Cứ như vậy là được rồi
Bài thơ đơn giản này thực ra cũng chính là điều bao nhiêu thi nhân nhắn nhủ. Như Tagore đã từng nói “em thế nào thì cứ thế mà đến, chớ có loay hoay sửa soạn áo quần”. Đây cũng là lời nhắc nhở để chúng ta đôi lúc phải bỏ qua chủ nghĩa cầu toàn, chấp nhận sự không hoàn hảo để rồi tiếp tục cố gắng chứ không thiêu đốt mình trong công việc. Biết dừng lại, biết bỏ qua nhiều khi cũng đồng nghĩa là biết sống. Và chân lý cao nhất của vũ trụ phải được thể hiện và tự thành trong những điều nhỏ bé mà kỳ diệu của cuộc sống hàng ngày.
Trong quá trình vươn lên, trở thành con người như mình mong muốn, việc thất bại là một phần cuộc sống, một nấc thang cho sự trưởng thành. Theo Aida Mitsuo thì đó cũng chính là một phần của bản tính con người.
つまづいたっていいじゃないか。にんげんだもの
Vấp ngã thì đã sao? Chúng ta đều là con người cả.
Ngoài ra đôi khi ta phải chấp nhận hoàn cảnh, những điều không thể thay đổi vì vũ trụ nhân sinh luôn lớn hơn bản thân mình.
雨の日には雨の中を
風の日には風の中を
Vào những ngày mưa gió, ta đi về trong gió mưa
Câu này sao nghe xa xăm đồng vọng với một bài thơ của Taneda Santoka:
山あれば山を観る雨の日は雨を聴く
Có núi thì ngắm núi ngày mưa thì nghe mưa.
Hoàn cảnh nào cũng có nét thi vị riêng của nó, tạo thành những cung bậc và cảm xúc cuộc đời. Tất cả đều là chất liệu làm nên chính ta.
あのときの
あの苦しみも
あのときの
あの悲しみも
みんな肥料になったんだなあ
自分が自分になるための
Tất cả những nỗi buồn đau khi ấy
Đều là chất liệu
Để trở thành tôi của ngày hôm nay
Hơn thế nữa, mưa gió cũng là điều cần thiết cho cây cối sinh trưởng cũng như phong ba rèn luyện bản lĩnh đời người. Thiên nhiên luôn là bậc thầy cuộc sống.
風雪に耐えただけ土の中に根が張るんだな
Chỉ có chịu đựng được tuyết và gió, rễ cây mới có thể bám chặt vào đất
Có những thành tựu chỉ đạt được khi trải qua nhiều sương gió, có những cảnh giới tâm thức chỉ có được qua nhiều tháng năm. Như câu Thiền ngữ “Nhàn cổ chùy” có nghĩa là “mũi dùi đã cùn” (閑古錐かんこすい ). Mũi dùi đã trở nên tròn trịa tượng trưng cho tâm cảnh của người già đã từng trải. Khi còn trẻ, ai trong chúng ta cũng thích gây hấn, chinh phục, mũi nhọn sắc bén đó làm tổn thương nhiều người xung quanh, gây thù chuốc oán không cần thiết. Một khi lịch duyệt đủ nhiều, chúng ta trở nên khoan hòa, điềm tĩnh. Trong cử chỉ, hành động, cách cư xử của chúng ta thấm đượm một hương vị sâu sắc, chín chắn được lên men chỉ sau một thời gian đủ dài. Như cây nhựa ruồi (柊ひいらぎ), khi còn thấp nhỏ lá có gai sắc nhọn để ngăn ngừa côn trùng, hươu nai gặm lá của mình. Nhưng khi cây đã cao vững chãi, những lá già sẽ trở nên tròn trịa, không còn xù gai nhọn mà dành năng lượng đó để nuôi dưỡng cây, đồng thời có thể biến mình thành thức ăn cho hươu nai để bảo vệ lá non. Cách sống của cây nhựa ruồi thật đáng cho chúng ta học hỏi. Tuổi trẻ hoài bão dấn thân nhưng dần dần tâm thái trở nên điềm tĩnh, biết nghĩ đến những thế hệ sau trong một chu trình tiếp nối. Sự chậm rãi kiên trì trong quá trình sinh trưởng dần dần đã sản sinh ra một trí tuệ sâu sắc.
Aida Mitsuo cũng nhận thấy rằng sự đẹp đẽ nằm trong tất cả những người cố gắng, những loài cây kiên trì.
仕事はなんでもいい
一生けんめいに生きている人の顔はみんな美しい
美しい顔になりたい
Dù công việc gì đi nữa
Những người sống hết mình
Khuôn mặt đều đẹp đẽ thay
Tôi cũng muốn mình như thế
Cái đẹp này sẽ lan tỏa khắp mọi nơi:
毎日毎日の足跡が
おのずから人生の答えを出す
綺麗な足跡には
きれいな水がたまる
Vết chân đi mỗi ngày
Hiện ra câu trả lời về cuộc sống
Nơi dấu chân đẹp đẽ
Vũng nước đọng cũng đẹp đẽ thay
Những dòng thơ đơn giản nhưng sâu sắc, gợi mở vô cùng của Aida Mitsuo sẽ luôn làm ta phải giật mình, ngẫm nghĩ và thức tỉnh về điều quan trọng nhất của bản thân mình, về thành công và cuộc sống hạnh phúc. Trong thời đại công nghệ và trí tuệ nhân tạo, khi con người ngày càng kiệt quệ tinh thần trong việc chạy theo những thứ huyễn ảnh phù vân, những bài thơ tụng ca về cuộc sống, ca ngợi sự chậm rãi kiên trì của Aida Mitsuo có thể xem là một kho báu không bao giờ vơi cạn giúp chúng ta có thể tìm lại bình an, dũng khí, hạnh phúc từ chính bản thân mình, với những gì mình có, không lệ thuộc ngoại cảnh và tha nhân. Đó là trí tuệ cổ xưa nhất và cũng là khôn ngoan nhất mà chúng ta có thể sử dụng như một liều thuốc giải độc tinh thần cho nhân loại hôm nay.
H.L
(TCSH443/01-2026)
-------------
1 Tất cả bản dịch trong bài viết này là của chúng tôi (HL).
____________
Tài liệu tham khảo:
1. Osamu Tanaka, Sống như một cái cây, Nguyễn Thị Thủy Anh dịch, Nxb. Công Thương, 2024.
2. Nakamura Ryoko (中村良子), Các câu Thiền ngữ làm tâm viên mãn (禅語心がまあるく), Nxb. Seiunsha (星雲社), tái bản năm 2013.
3. Các trang web tiếng Nhật về thơ Aida Mitsuo.