Ngày nay, hình ảnh cầu ngói Thanh Toàn đã, đang trở thành đề tài hấp dẫn cho các hoạt động sáng tạo nghệ thuật của giới văn nghệ sĩ Huế. Trong đó, giá trị mỹ thuật của cầu ngói Thanh Toàn luôn được các họa sĩ, các nghệ nhân không ngừng lấy cảm hứng sáng tạo mang một ý nghĩa riêng biệt đó là mỹ thuật ứng dụng và nghệ thuật tạo hình.

1. Cầu ngói Thanh Toàn qua mỹ thuật ứng dụng Huế

Trong những năm gần đây, mỹ thuật ứng dụng của Huế ngày càng phát triển cùng với lực lượng sáng tạo đông đảo, họ là những họa sĩ, kiến trúc sư, nhà điêu khắc và nghệ nhân dân gian không chỉ ở Huế mà còn ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh cùng tham gia sáng tạo.

Cầu ngói Thanh Toàn là hình ảnh quen thuộc đã đi sâu vào tâm thức của người dân xứ Huế xưa nay. Giá trị nghệ thuật mà cây cầu này đem lại đó là phong cách kiến trúc “Thượng gia, hạ kiều”,“khi cầu có thêm nhà thì nó không dừng ở chức năng giao thông, đã có thêm chức năng của một vọng giang lâu để ngắm cảnh sông nước gắn với việc giải trí và sáng tác văn nghệ”¹. Các họa sĩ, nghệ nhân không ngừng sáng tạo để cầu ngói Thanh Toàn được lan tỏa đến với người dân trong nước và bạn bè quốc tế qua những sản phẩm một cách công phu, sắc sảo và đậm chất nghệ thuật.

Nói đến mỹ thuật ứng dụng, chúng ta có thể hiểu theo khái niệm sau: “Mỹ thuật ứng dụng tham gia ngay từ khi bắt đầu quá trình sản xuất, vậy mỹ thuật ứng dụng là điều tiên quyết để tiến hành sản xuất một đồ vật.”² Điển hình nhất là cầu ngói Thanh Toàn đã được các họa sĩ, nghệ nhân sáng tác, sáng tạo để tạo ra các hình ảnh cô đọng với nhiều chất liệu, vật liệu khác nhau mang tính đặc trưng, dễ nhận biết và từ đó ứng dụng vào các sản phẩm, mô hình dưới dạng quà lưu niệm nhằm quảng bá hình ảnh cầu ngói Thanh Toàn đến khách du lịch trong và ngoài nước.

Trước sự phát triển của ngành mỹ thuật ứng dụng và nhằm quảng bá thương hiệu du lịch địa phương, biểu tượng của địa phương thì cầu ngói Thanh Toàn được sử dụng cho nhiều lĩnh vực khác nhau đó là:

Logo nhãn hiệu chứng nhận sản phẩm du lịch Chợ quê cầu ngói Thanh Toàn.

Logo biểu tượng thị xã Hương Thủy (nay là các phường Phú Bài, Hương Thủy, Thanh Thủy). Logo này được thiết kế bởi tác giả Lê Công Đạo đến từ thành phố Đà Nẵng và tác giả đã chia sẻ: “Logo được thể hiện trong bố cục hình tròn tượng trưng hình ảnh mặt trời cách điệu, mang ý nghĩa cho sự vận động trường tồn và phát triển hướng tới tương lai tươi sáng. Trong đó, từ việc sở hữu giá trị nghệ thuật cao nhất trong các loại cầu cổ ở Việt Nam được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia và là niềm tự hào của người dân Hương Thủy, cầu ngói Thanh Toàn được tác giả đặt vào giữa và là điểm nhấn của Logo”³. Chính từ hình ảnh cầu ngói Thanh Toàn mà Logo đã được sử dụng nhiều nơi vào những mục đích khác nhau nhằm quảng bá hình ảnh quê hương con người xứ Huế nói chung và Thanh Thủy nói riêng.

Tác phẩm: Cầu ngói Thanh Toàn của họa sĩ Trần Duy. (Ảnh tác giả)

Tác phẩm: Vẻ đẹp của cầu ngói Thanh Toàn  của họa sĩ Đỗ Văn Lân. (Ảnh sưu tầm)

Tác phẩm: Cầu ngói Thanh Toàn của tác giả  Nguyễn Xuân Lực. (Ảnh tác giả)

Tác phẩm: Hoàng hôn trên cầu ngói Thanh Toàn của họa sĩ Lê Trang. (Ảnh sưu tầm)

Ngoài ra, nghệ thuật tạo hình cầu ngói Thanh Toàn qua mỹ thuật ứng dụng được thể hiện qua các chủ đề sau:

Hội họa:

- Họa sĩ Đỗ Văn Lân đã tổ chức triển lãm cá nhân với 32 tác phẩm: điêu khắc, sắp đặt, phù điêu, tranh, tranh in khắc gỗ trên giấy, acrylic trên toan thể hiện vẻ đẹp của cầu ngói Thanh Toàn được triển lãm vào ngày 26/04/2019 tại Trụ sở Viện Pháp, Huế.

- Họa sĩ Lê Trang với tác phẩm tranh vẽ: Hoàng hôn trên cầu ngói Thanh Toàn (chất liệu sơn dầu) được đăng trên Tạp chí Heritage số 267 ngày 23/10/2024, trang 117.

- Họa sĩ Trần Duy với tác phẩm: Cầu ngói Thanh Toàn, chất liệu tranh lụa.

- Trên công trình ấn phẩm sách Những người bạn Cố đô Huế.

- Họa sĩ Phạm Thanh Sơn với tác phẩm: Cầu ngói Thanh Toàn, chất liệu màu nước trong sự kiện Ký họa Di sản Cố đô Huế năm 2021.

- Chương trình ký họa ngoài trời của UKers lớp 8.1 về cầu ngói Thanh Toàn vào ngày 24/09/2024.

- Tác phẩm Cầu ngói Thanh Toàn của tác giả Nguyễn Xuân Lực, chất liệu màu nước tham gia Cuộc thi Di sản Việt Nam qua Hội họa lần I được triển lãm vào ngày 16/01/2024 tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội.

Cầu ngói Thanh Toàn in trên tem thư và vé số. (Ảnh tác giả)

Mô hình sản phẩm được sáng tạo từ cảm hứng hình ảnh của cầu ngói Thanh Toàn:

- Mô hình TAYTA về cầu ngói Thanh Toàn.

- Mô hình lưu niệm bằng gỗ.

- Cầu ngói Thanh Toàn còn được in trên giấy qua các loại hình như tem thư, vé số.

Cầu ngói Thanh Toàn in trên hàng lưu niệm (Ảnh Trần Nguyễn Khánh Phong)

Cầu ngói Thanh Toàn in trên sản phẩm Kẹo mè xửng của Mộc Truly Huế. (Ảnh tác giả)

Quà lưu niệm:

- Hình ảnh cầu ngói Thanh Toàn được in ở nón lá Huế, áo pull, sổ tay.

- In trên bao bì: Sản phẩm Kẹo mè xửng của Mộc Truly Huế.

Tranh bích họa cầu ngói Thanh Toàn ở cầu chợ Dinh.(Ảnh tác giả)

Công trình:

- Cầu ngói Thanh Toàn được vẽ ở tường rào Trường Mầm non Hoa Mai.

- Cầu ngói Thanh Toàn được vẽ ở đường tranh bích họa cầu chợ Dinh.

Quảng bá:

- Hình ảnh cầu ngói Thanh Toàn được vẽ trang trí ở phần diềm mái cổng làng Thanh Thủy Chánh.

- Trang trí ở các cổng dẫn vào khu vực tham quan  Nhà nông cụ, chợ Cầu Ngói.

- Khắc vào các bảng chỉ dẫn di tích như di tích Cồn Miệu, di tích Văn Thánh, di tích Hầm bí mật Vân Thê.

- In ở vé tham quan Nhà trưng bày Nông cụ Thanh Toàn.

- In ở Logo bảng tên đường phố ở các phường Phú Bài, Hương Thủy, Thanh Thủy;

Logo phù hiệu trường THCS Thủy Thanh. (Ảnh tác giả)

Logo phù hiệu Trường THCS Thủy Thanh; Logo chợ quê ngày hội.

So với các di tích cung đình Huế được các họa sĩ Huế sáng tạo, ứng dụng vào thực tiễn trong đời sống hiện nay như bình phong Cung Trường Sanh, bình phong Tam Tòa, Phu Văn Lâu, Chùa Thiên Mụ thì hình ảnh cầu ngói Thanh Toàn cũng góp phần vào sự phát triển của mỹ thuật ứng dụng Huế. Tất cả đều nhằm mục đích cho “việc xây dựng thương hiệu đặc sản xứ Huế và phát triển hàng quà tặng, hàng lưu niệm Huế là nhu cầu cần thiết không chỉ để quảng bá rộng rãi hơn thương hiệu, giá trị văn hóa Huế mà còn thúc đẩy các hoạt động thương mại du lịch”⁴.

Ở Huế có hàng chục đơn vị, cá nhân đã sáng tạo, thiết kế mẫu mã sản phẩm, đưa các hình ảnh di tích lịch sử văn hóa Huế vào bao bì sản phẩm và hình ảnh cầu ngói Thanh Toàn cũng vinh dự được chọn làm mẫu thiết kế nói trên, đó là điều thú vị. Thiết nghĩ, “việc sử dụng các họa tiết trang trí từ quá khứ vào các thiết kế hiện đại là bảo tồn và phát huy di sản, đây là tính tất yếu của xu hướng phát triển văn hóa - nghệ thuật dân tộc tiên tiến, hiện đại theo tầm thời đại”⁵.

Logo chợ quê ngày hội. (Ảnh tác giả)

Tóm lại, Huế là nơi có nhiều công trình kiến trúc di sản, phong cảnh thơ mộng, là nơi mà các họa sĩ, kiến trúc sư, những người đam mê về nghệ thuật hội họa có điều kiện phát huy sở trường sáng tạo.

Trong thời gian tới “chúng ta cần sáng tạo thêm nhiều sản phẩm ứng dụng ký họa vào đời sống thực tiễn như các sản phẩm bao bì, nhãn mác, các bản đồ chỉ dẫn di tích, nước đóng chai, quà lưu niệm,... để phần nào đó tạo ra giá trị về mặt nghệ thuật ký họa không chỉ đối với Huế nói riêng mà còn cả nghệ thuật ký họa Việt Nam nói chung.”⁶

2. Cầu ngói Thanh Toàn qua nghệ thuật tạo hình khảm sành sứ

Nghệ thuật khảm sành sứ là một trong những nghệ thuật tạo hình đặc trưng của Huế, những người thợ kép đã áp dụng vật liệu sành sứ từ các mảnh vỡ của chén, tô, dĩa, chai lọ để trang trí cho công trình. “Ban đầu, người thợ tận dụng những mảng màu sắc bên ngoài mảnh vỡ của sành sứ để dán vào vôi. Vì thế, nền vôi dù có úa màu với thời gian cũng không thể bộc lộ ra ngoài, bởi khoảng che chắn của những màu áo men luôn rực rỡ”⁷.  Mặt khác, để tạo độ bền cho các vách tường ở bên ngoài cầu, trên các mái, kèo quyết, đầu hồi thì người thợ đã dày công khảm những mảnh sành sứ với mỹ thuật tinh xảo, đẹp mắt vừa làm cho công trình thêm vững chãi, vừa tạo tính thẩm mỹ và thanh thoát cho cây cầu.

Đề tài trang trí sành sứ ở cầu ngói Thanh Toàn là các mẫu hình bình dị gắn bó với cuộc sống của người dân nơi đây như hình ảnh con vật, cây lá được biến hóa tài tình tỉ mỉ với mỗi ý nghĩa khác nhau nhằm hướng đến những điều tốt đẹp cho dân làng, cho quê hương.

Qua khảo sát ở cầu ngói Thanh Toàn, chúng tôi đã nhận thấy nghệ thuật khảm sành sứ ở cầu ngói Thanh Toàn được xem là đặc sắc và nổi bật nhất bởi vật liệu đơn giản thân thiện môi trường nhưng lại hiệu quả về yếu tố thị giác, về nghệ thuật tạo hình với những bố cục hợp lý, chặt chẽ nên khi nhìn vào công trình không còn thấy đơn điệu. Mặt khác, việc bố trí các hình mẫu đã tăng tính nghệ thuật ở các bộ phận bên ngoài của công trình tạo sự cân bằng đăng đối, hình mẫu to nhỏ bổ trợ cho nhau từ 2 mặt tiền của cầu.

 

Các đề tài khảm sành sứ ở lối vào cầu ngói Thanh Toàn.(Ảnh tác giả)

Ở hai đầu cầu, lối vào được chia 3 ô, gồm cửa giữa và 2 ô lan can 2 bên với lối vào giữa thì được làm to, còn 2 ô trái phải thì dùng để trang trí được làm cao lên chừng 20cm tạo điểm nhấn vị trí cửa chính và cửa phụ vừa làm nhẹ khối mảng của công trình. Ở phía trên 2 góc chéo mặt tiền của cầu đã tạo ra bờ mái vững chắc vừa có sự tinh tế từ hoa văn trang trí rồng cách điệu hoa lá uốn lượn theo vòng tròn và mềm mại vừa đặc rỗng, vừa mỏng dày cân đối nên nhìn vào không còn thấy sự thô cứng của công trình.

`

Chi tiết dơi sải cánh phía trên lối vào cầu ngói Thanh Toàn. (Ảnh tác giả)

Ở chính giữa lối vào với điểm nhấn hình con dơi sải cánh phía trên lối vào với ý nghĩa mong cầu may mắn và đem lại bình an cho dân làng, điều này còn được thể hiện qua những hình ảnh từ thực vật như quả đào, hoa cúc, cây trúc, tùng mang ý nghĩa cho sự ấm no đầy đủ quanh năm, đem lại sự thịnh vượng, cầu được ước thấy cho dân làng, cho quê hương.

Chi tiết lá hóa rồng trên bờ nóc mái cầu ngói Thanh Toàn. (Ảnh tác giả)

Phía trên mái ở vị trí kèo quyết và bờ nóc mái bố trí họa tiết rồng hóa thân cây lá theo lối kiến trúc của triều Nguyễn rất ấn tượng và thể hiện cho mọi điều tốt lành, mưa thuận gió hòa mùa màng tốt tươi gắn với người dân lao động. Ngoài ra còn trang trí mô típ hoa cúc trắng trải dài theo chân kèo quyết, chân bờ nóc và bờ nóc giữa có sự khác biệt là trang trí hình tượng phụng chầu nguyệt.

Mái ngói của cầu được lợp bằng ngói lưu ly màu xanh tạo sự hài hòa giữa màu xanh đồng ruộng, màu xanh của con hói mà cầu ngói bắc qua và màu xanh của dòng sông Như Ý cạnh đó tạo nên một khung cảnh nhẹ nhàng bình yên, mang đậm hình ảnh dáng dấp của miền quê mộc mạc, thanh thoát nhưng vẫn có chút gì của quý phái.        

3. Cầu ngói Thanh Toàn qua nghệ thuật điêu khắc gỗ

Nghệ thuật điêu khắc gỗ ở cầu ngói Thanh Toàn được thể hiện trên những cấu kiện vì kèo, án thờ, bệ ngồi nghỉ chân với lối điêu khắc sắc sảo, bay bổng tạo cho không gian bên trong của cầu vừa mang tính trang nghiêm, linh thiêng của nơi thờ tự vừa mang tính mỹ thuật dân gian nhưng chuẩn mực trong từng thớ gỗ. Nghệ thuật điêu khắc gỗ của cầu ngói Thanh Toàn có đặc điểm

“với vị trí và chức năng tạo dựng không gian nội thất kiến trúc, các kết cấu gỗ dường như đều được hình thể hóa, nhiều khi chức năng thực dụng mờ đi trước sự hiện diện phong phú đa dạng của yếu tố tạo hình trang trí”⁸.

Với toàn bộ khung kết cấu chịu lực được làm bằng gỗ bao gồm 18 cột ở phía dưới cầu và 32 cột ở thân cầu đỡ hệ mái ngói đã làm cho tổng thể công trình không cảm thấy nặng nề mà lại thanh thoát.

Một số chi tiết điêu khắc gỗ ở bên trong cầu ngói Thanh Toàn. (Ảnh tác giả)

Nghệ thuật điêu khắc gỗ ở cầu ngói Thanh Toàn được các thợ thủ công thể hiện một cách tỉ mỉ, họ đã đưa hình ảnh cuộc sống vào từng đề tài trang trí như: rồng, phụng, bát bửu qua những hình khối, mảng nổi, nét chìm đa dạng, nhẹ nhàng thể hiện trình độ tay nghề cao của người thợ và thị hiếu cảm thụ mỹ thuật của người dân.

Ở gian giữa của cầu bố trí án thờ bà Trần Thị Đạo, án thờ được chia làm 3 ô với mỗi ô có 4 lá cửa thượng song hạ bản. Ở giữa ô hộc là nơi thiết trí bài vị, được chạm khắc công phu với các hình tượng chim phụng và các họa tiết chữ Vạn, hoa lá được trang trí đối xứng nhau và phủ sơn son thếp vàng.

Hai ô 2 bên mỗi ô hộc có họa tiết bao lam hình dơi ở phần góc đối xứng 2 bên, có chữ Hán và ô hộc được thiết kế dọc theo 3 ô hộc với 4 bản gỗ có họa tiết. Chia 3 ô theo chiều dọc, ô trên họa tiết trái lựu, ô tiếp theo trang trí chữ Hán và ô dưới là họa tiết cây trúc.

Bên trên đỉnh án thờ có trang trí chim phụng chầu bát quái và họa tiết thực vật lá cành theo bố cục đối xứng. Phần nối tiếp với đỉnh án thờ được che phủ bởi đường diềm rồi đến phần ô hộc trang trí chia làm 4 ô hộc hình vuông xen kẽ với 3 ô hộc chữ nhật. Trong đó, 4 ô vuông trang trí đối xứng nhau với đề tài hồ lô và cuốn thư. Còn 3 ô chữ nhật được bố trí như sau: Ô giữa là hoành phi trang trí lồng cuốn thư và họa tiết cây lá. Ô bên trái là rồng hóa cây mai, ô bên phải là phụng hóa thân cây đào.

Dưới 3 ô hộc thờ là 4 ô đối xứng trang trí hình tượng bát bửu, sáo, quạt; ô giữa là rồng chầu bát quái; 2 bên rồng hóa thân cây.

Phần dưới chân của án thờ là trang trí đề tài La hầu ngậm chữ Thọ ở giữa, 2 bên có kỳ lân cưỡi mây và thêm thân cây lá.

Bên cạnh các họa tiết về linh vật, thực vật thì hình ảnh thiên nhiên như mây, sóng nước được thể hiện rõ nét qua chạm khắc ở các vì kèo, dầm cầu, với những hình ảnh cách điệu duyên dáng sinh động.

Dưới đôi bàn tay khéo léo của các nghệ nhân và thợ thủ công truyền thống Huế đã tạo nên công trình kiến trúc mang đậm chất dân gian, độc đáo, hài hòa, ăn nhập với tổng thể không gian môi trường. Yếu tố này làm cho cầu ngói Thanh Toàn hòa nhập với không gian cảnh quan môi trường về hình thức, đôi khi mang lại những giá trị nghệ thuật, quan niệm, ý nghĩa đậm chất dân gian thông qua những hình tượng, biểu tượng, mô típ hoa văn trang trí trên cầu.

Cầu ngói Thanh Toàn là minh chứng cho những giá trị lịch sử một thời của Huế, đã khẳng định được vai trò của cây cầu trong hệ thống di sản kiến trúc Huế. Đây là một trong những hình tượng đặc trưng của làng quê xứ Huế khắc họa khung cảnh bình yên dân dã gắn liền với người dân. Từ nghệ thuật tạo hình trên cầu ngói Thanh Toàn đã hình thành nên những giá trị thiết thực trong đời sống văn hóa Huế, bao gồm mỹ thuật ứng dụng, nghệ thuật khảm sành sứ cho tới điêu khắc gỗ. Chính vì vậy mà cầu ngói Thanh Toàn đã được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia tại Quyết định số 575/QĐ ngày 14/07/1990 của Bộ Văn hóa Thông tin (nay là Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch)⁹. Không chỉ dừng lại ở tính biểu tượng mà nơi đây, cầu ngói Thanh Toàn cũng gắn liền với ký ức của người dân, câu ca dao quen thuộc đó là: Ai về cầu ngói Thanh Toàn, Cho em về với một đoàn cho vui.

Nhiệm vụ của chúng ta và thế hệ sau đối với cầu ngói Thanh Toàn là cần được bảo tồn và phát huy trong đời sống đương đại, đảm bảo sự phù hợp giữa bảo vệ giá trị di sản văn hóa với môi trường nhân văn trong điều kiện phát triển xã hội hiện nay.

N.X.L
(TCSH443/01-2026)

---------------------
¹ Chu Quang Trứ: Văn hóa Việt Nam nhìn từ Mỹ thuật, Nxb. Mỹ thuật, Hà Nội, 2013, tr. 448.
²  Đặng Bích Ngân (Chủ biên): Từ điển Thuật ngữ Mỹ thuật Phổ thông. Nxb. Giáo dục, Hà Nội, 2002, tr. 108.
³ Nguyễn Nguyên: Khẳng định “Thương hiệu” Hương Thủy. Đặc san Hương Thủy, Xuân 2024, trang 1.
⁴ Phạm Minh Hải: Hình ảnh tranh dân gian làng Sình và hoa văn cung đình trong thiết kế tạo mẫu mới cho hàng lưu niệm ở Huế. Tạp chí Sông Hương số Đặc biệt, số 43/2021, trang 45.
⁵ Tiên Nguyễn: Ứng dụng hoa văn trang trí bình phong ngoại án cung Trường Sanh vào thiết kế bao bì sản phẩm. Tạp chí Sông Hương số 430/2024, trang 88.
⁶ Nguyễn Xuân Lực: Nghệ thuật ký họa di sản Huế trong đời sống hiện nay. Tạp chí Sông Hương số 419/2024.
⁷ Nguyễn Hữu Thông: Mỹ thuật Huế nhìn từ góc độ ý nghĩa và biểu tượng trang trí. Nxb. Thế giới, Hà Nội, 2023, trang 38.
⁸ Nguyễn Hữu Thông: Mỹ thuật Huế nhìn từ góc độ ý nghĩa và biểu tượng trang trí. Nxb. Thế giới, Hà Nội, 2023, trang 28.
⁹ Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế: Huế - Di tích và Danh thắng. Nxb. Thuận Hóa, Huế, 2025, trang 172.