Di sản văn hóa tinh thần của khu vực Huế vô cùng phong phú và đa dạng, nó bao gồm hết thảy mọi phương diện của đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân xứ Huế xuyên suốt trong tiến trình lịch sử từ xưa đến nay. Do vậy, muốn bảo tồn và phát huy các giá trị của di sản văn hóa tinh thần ấy đòi hỏi phải có kế hoạch, thời gian và sự đầu tư nghiên cứu một cách toàn diện, lâu dài. Trước mắt trong khuôn khổ dự án, UNESCO giới hạn lại ba vấn đề cơ bản cần được ưu tiên nghiên cứu trước đó là: Văn hóa dân gian truyền thống, âm nhạc truyền thống và các nghề thủ công truyền thống.

Xuất phát từ yêu cầu đó nên ngoài những phiên họp chung, Hội nghị đã phân thành ba tiểu ban để có điều kiện đi sâu thảo luận, đề xuất từng vấn đề cụ thể, sát thực.

Tiểu ban Văn hóa dân gian truyền thống (do các giáo sư Georges Condominas - chuyên gia của UNESCO và giáo sư Trần Quốc Vượng - Phó Tổng thư ký Hội văn nghệ Dân gian Việt Nam, đồng phụ trách) đã thảo luận khá sôi nổi về thực trạng, đặc điểm, bản sắc và nội dung các loại hình văn hóa dân gian truyền thống Huế. Các chuyên gia quốc tế và Việt Nam đều nhất trí khẳng định Huế là nơi hội tụ, bảo lưu được nhiều yếu tố văn hóa dân gian truyền thống. Văn hóa dân gian truyền thống Huế có quan hệ mật thiết với văn hóa cung đình Huế. Nó không chỉ là cội nguồn nuôi dưỡng mà còn là hình nét, dáng vẻ, là cái "hồn", cái "thần thái" của văn hóa khu vực này. Trong kho tàng văn hóa dân gian truyền thống đó của Huế, vừa có những yếu tố nội sinh, vừa có những biểu hiện giao lưu, kế thừa văn hóa truyền thống của các vùng-miền trong cả nước, vì Huế có một thời gian dài là thủ phủ của xứ Đàng Trong và Kinh đô cả nước. Hơn thế, Văn hóa dân gian Huế còn có sự hòa trộn, bảo lưu được nhiều sắc thái của văn hóa Chăm Pa, Văn hóa các tộc người Môn-Khmer, người Hoa và các tộc người khác trong khu vực Đông Nam Á. Bởi thế, cần phải thành lập một trung tâm nghiên cứu văn hóa Huế để quy tụ các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước nhằm khảo sát, nghiên cứu một cách toàn diện, sâu sắc, rút ra được những giá trị đích thực, đậm tính nhân bản để kế thừa, phát huy trong cuộc sống mới hiện nay.

Vấn đề lễ hội dân gian Huế cũng được các chuyên gia tập trung thảo luận nhiều, bởi lẽ lễ hội là một hình thức sinh hoạt văn hóa thể hiện sự cộng cảm giữa cá nhân và xã hội, giữa gia đình và làng xã, giữa con người và tự nhiên. Lễ hội dân gian Huế lại hết sức phong phú và đa dạng, bao gồm lễ hội tưởng nhớ các vị khai canh, khai khẩn các làng xã, tưởng niệm các vị tổ sư ngành nghề, lễ hội tín ngưỡng tôn giáo, lễ hội theo vụ mùa...

Cùng với vốn liếng văn hóa tinh thần phong phú ấy, Huế lại còn bảo lưu được gần như nguyên trạng quần thể di tích cố đô (gồm các hệ thống thành quách, cung điện, đền đài, lăng tẩm, đình chùa, miếu mạo...) và khá nhiều dấu tích văn hóa Chăm Pa, văn hóa tiền sử khác. Vì vậy, Hội nghị đã nhất trí đề nghị các cấp chính quyền địa phương kiến nghị với Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam và tổ chức UNESCO công nhận Huế là một thành phố Lịch sử.

Việc đặt tên gọi như vậy càng tôn thêm vị trí của Huế trong tiến trình phát triển lịch sử - văn hóa của dân tộc Việt Nam và nhân loại. Kinh nghiệm cho thấy tên gọi Thành phố lịch sử này có tác dụng khuyến khích các tổ chức, các hiệp hội và tư nhân quốc tế tài trợ, đầu tư vào các dự án nghiên cứu để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa vật chất, tinh thần cũng như đầu tư cho các dự án phát triển kinh tế - văn hóa - du lịch để thu hút khách tham quan. Thực tế các thành phố Malakka (Mã Lai), Joyjakarta (Inđônêxia) và Ayutthaya (Thái Lan) khi được công nhận là Thành phố lịch sử đã nhận được nhiều nguồn tài trợ và đầu tư to lớn của quốc tế, vượt quá niềm hy vọng của chính phủ các nước này. Với nguồn tài trợ và đầu tư đó họ đã có đủ điều kiện để thực hiện những chương trình bảo tồn, tôn tạo và phát triển nền văn hóa của mình. Chỉ lấy một dẫn chứng nhỏ như ở Malakka (Mã Lai) sau ba năm được công nhận là Thành phố lịch sử thì đã có thêm 12 nhà Bảo tàng các loại do các tổ chức, hiệp hội quốc tế đầu tư xây dựng...

Việc công nhận THÀNH PHỐ LỊCH SỬ còn có tác dụng pháp lý để bảo vệ hệ thống đô thị cổ, ngăn chặn được những loại hình xây dựng không phù hợp do du lịch ngày càng phát triển mạnh và do các cơ quan cũng như tư nhân xây dựng những ngôi nhà cao tầng, hiện đại xen lẫn vào quần thể và không gian kiến trúc cổ. Tiểu ban này đề nghị giáo sư Pierre Clément (một chuyên gia của UNESCO giàu kinh nghiệm về vấn đề này) lập dự án bảo quản hệ thống đô thị thành phố Huế kết hợp hài hòa với đặc trưng phong cảnh của thành phố.

Để cho Huế xứng danh là một THÀNH PHỐ LỊCH SỬ như sự tồn tại vốn có của nó trong lịch sử, đồng thời để có cơ sở khoa học và thực tiễn tạo được niềm tin vững chắc cho các tổ chức quốc tế và các nhà đầu tư có tiềm năng tài trợ, đầu tư cho sự bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa tinh thần Huế, Hội nghị đã yêu cầu UNESCO vừa phải có sự giúp đỡ toàn diện, trực tiếp, vừa có sự khuyến cáo chung để Huế sớm nhận được sự tài trợ, đầu tư của các hiệp hội, tổ chức quốc tế như những thành phố lịch sử khác trên thế giới.

Hội nghị cũng đã đưa ra những nhu cầu cấp bách cần phải triển khai ngay là:

1. Xây dựng một trung tâm tư liệu về Huế và vùng Huế. Trung tâm này có nhiệm vụ sưu tầm, lưu giữ, dịch thuật, giới thiệu tất cả các nguồn tư liệu có liên quan tới lịch sử - văn hóa khu vực Huế (như các tư liệu, thư tịch cổ chưa xuất bản, các loại sách, báo, hình ảnh, tranh vẽ, băng hình, băng nhạc...). Trung tâm cũng có một Viện Bảo tàng để tàng trữ và trưng bày những tư liệu vật thật về khảo cổ và văn hóa dân gian Huế.

Những ngôi nhà của trung tâm này phải được thiết kế, xây dựng theo kiểu "Kiến trúc có phong cảnh" của cố đô, giữa một khuôn viên rộng có cây cảnh, thảo mộc, chim muông và các loài động vật quý hiếm tiêu biểu khác.

2. Nhằm khích lệ niềm kiêu hãnh, tự hào về truyền thống lịch sử, văn hóa lâu đời cho toàn dân, từ đó giúp họ thường xuyên ý thức được tinh thần trách nhiệm và trực tiếp tham gia vào công việc bảo vệ, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống, hàng tháng cần xuất bản một tạp chí (hay bản tin) để thông tin về sự phát triển của các hoạt động đang được phát triển và những dự án nói trên. Ngoài ra, phải thường xuyên tổ chức những buổi hội thảo, chiếu bóng và biểu diễn nghệ thuật Huế.

Cũng cần khảo sát các lễ hội dân gian Huế một cách có hệ thống. Tổ chức nghiên cứu, tọa đàm nhằm giám định giá trị của từng khía cạnh, trên cơ sở đó mà định hướng khôi phục, làm sống lại những lễ hội truyền thống có giá trị văn hóa (dù là lễ hội làng xã hay lễ hội có pha màu sắc tôn giáo) để qua đó người dân Huế tìm lại được sự gắn bó, đồng cảm của mình. Muốn vậy, những lễ hội này phải được tổ chức trên cơ sở tôn trọng tín ngưỡng và thành tâm của quần chúng tham dự, chứ không nên phục hồi một cách đơn giản để phục vụ cho du khách tham quan.

3. Cấp thiết phải sưu tập văn chương truyền khẩu dưới tất cả các thể dạng (như châm ngôn, câu đố, ca dao, hò vè, dân ca, tục ngữ, thành ngữ, truyện cười, kinh cầu...) và các nghệ thuật trần tục và linh thiêng, dân gian và cung đình (vì từ lâu giữa chúng có ảnh hưởng qua lại lẫn nhau).

Cũng cần phải quan tâm nghiên cứu đến các lĩnh vực khác trong văn hóa dân gian Huế như các lệ tục gắn với cuộc đời của một con người qua các thời kỳ khác nhau từ khi sinh cho đến khi mất; các lệ tục của họ hàng thân quyến và của làng xã; Nghệ thuật nấu ăn Huế và những phong tục khác mang tính đặc trưng của văn hóa truyền thống dân gian Huế.

4. Khuyến khích xuất bản sách và các bài báo đã được viết về văn hóa tinh thần ở Huế nhưng do khó khăn về kinh phí mà đến nay vẫn chưa xuất bản được. Đồng thời có kế hoạch tài trợ cho việc xuất bản các công trình nghiên cứu trong tương lai.

Những đề xuất, kiến nghị trên đây của ban chuyên gia nghiên cứu về văn hóa truyền thống dân gian Huế đã được Hội nghị toàn thể nhất trí thông qua. Hội nghị cũng tin tưởng rằng chương trình này sẽ có đủ các điều kiện thực thi khi Nhà nước Việt Nam và tổ chức UNESCO đặt Huế là một THÀNH PHỐ LỊCH SỬ.

L.Đ.P
(TCSH63/05-1994)