Góc Hoài niệm
"Bóng giai nhân" - Một đêm trên sân khấu Huế
09:22 | 29/11/2018

YẾN LAN
         Hồi ký

Sau một chuyến đi dài vào mảnh đất tận miền Tây Tổ Quốc, tôi trở về quê, lòng chưa ráo nỗi nhớ đường, nhớ sá, thì trời đã chớm sang thu.

"Bóng giai nhân" - Một đêm trên sân khấu Huế
Nhà thơ, nhà viết kịch Yến Lan - Ảnh: xunauvn.org

Khắp khu đất nội thành Bình Định mênh mông, mùa gòn đang tách vỏ. Những tiếng ve sầu còn sót lại, vẳng lên từ những cội me, cội bàng già, len vào nỗi cô quạnh một không khí đìu hiu. Lòng tôi cũng lơ lửng như những múi bông gòn trên chóp nóc nhà ai xiêu vẹo, trên những mái cong dinh thự rêu phong. Thư viết cho bè bạn, lúc nào cũng nói đến nỗi ray rứt muốn được tiếp tục đi xa.

Một buổi sáng tôi nhận được bức thư của người bạn gái; quen nhau hôm ở Hà Tiên, do chị Mộng Tuyết giới thiệu. Vì là bạn thân, chị biết tôi đang sống khó khăn, hàng ngày đối phó với một bà dì ghẻ khó tính, những sự vụn vặt này thường choán hết hứng khởi sáng tác. Chị tán thành và khuyên tôi nên thay đổi không khí. Bức thư kèm theo giấy chuyển tiền đủ chi dùng cho một chuyến đi dài và nếu lâm vào cảnh lữ thứ, có thể sống trong vài tháng. Thế là tôi chuẩn bị một cuộc ra đi, cũng chưa rõ đi đâu. Tiếp đến hôm sau thì tôi nhận được thư của Vũ Trọng Can.

Lâu nay Can vẫn thường viết cho tôi, nhất là những ngày Can ở trong tòa soạn "Tiểu thuyết thứ năm", từ Hà nội. Bức thư này lại từ Huế, đại khái như sau: Báo chết rồi, bọn Can đang chuyển sang hoạt động sân khấu. Đang thành lập một ban kịch với chương trình sẽ biểu diễn từ Bắc vào Nam. Hiện "Cập bến Sông Hương". Nếu Yến Lan thích cuộc sống lưu động để tiêu sầu này, thì gia nhập với bọn mình...

Đọc thư tôi ngồi tưởng tượng... tưởng tượng... bao nhiêu kỳ thú, sôi động, hào nhoáng và mê ly... cả một cuộc sống lan tỏa hoa đăng... cả một kho dự trữ về luyến ái và thi tứ. Và tôi quyết định nhập cuộc. Nhưng cũng phải đề phòng, nếu đó chỉ là câu chuyện bốc đồng? Nhưng lòng muốn ra đi luôn luôn thôi thúc, tự nhiên tôi nghĩ đến cái phương châm "đến đâu hay đó" khi nhớ ra là những chuyến tàu suốt vào Nam ra Bắc hàng ngày đều tránh nhau ở ga Bình Định. Và tôi nghĩ: hãy lên ga cái đã - Hễ ra tàu bán vé trước thì ta ra và ngược lại...

Hôm ấy tàu ra đi trước, vừa khi lên tàu, tôi nhờ một người bạn đưa chân, đánh điện cho Can.

Tôi đến Huế vào khoảng hơn 8 giờ đêm. Cả "Ban kịch" đều ra đón, gồm có vợ Trọng Can, Nguyễn Bính và một chàng thanh niên. Sáng hôm sau tôi mới biết chàng trai này thuộc về loại đi theo điếu đóm. Ngoài ra, không còn ai nữa.

Lần đầu tiên mới gặp Nguyễn Bính - trước thì cũng chưa có thư từ, quan hệ gì. Chúng tôi nắm tay, bá cổ nhau, chào mừng rối rít. Và Huế... Huế, vừa mới chạm lên vài sải bước chân, sao đã nghe thấm dậy trong lòng sự êm dịu, ngọt ngào khó tả.

Bốn chiếc xe tay do Nguyễn Bính chỉ dẫn, đưa bốn người chúng tôi từ cửa ga đến tận Gia Hội, đỗ ở trước một hiệu ăn khá lớn. Cơm, rượu no nê, bốn chiếc xe lại đưa chúng tôi về nhà trọ ở bên kia cầu Tràng Tiền, cách Đập Đá chẳng bao xa.

Ông chủ nhà trọ ra mở cửa, dáng điệu bực bội, và khi nhìn thấy tôi, thốt lên những câu gì làu bàu, không rõ. Tôi tinh ý, biết ngay là có sự phiền hà.

Nhà trọ đây không phải là lữ quán chứa tạm khách lai vãng một vài hôm - mà là một căn nhà thờ họ, người giữ nhà thờ nhận cho trọ lâu dài và nấu cơm tháng.

Phòng trọ khi có tôi càng thêm chật ních. Đêm ấy tôi nằm bên Vũ Trọng Can, thao thức mãi vì cứ nghĩ lan man.

Tôi đâm ra trách người rồi trách cảnh. Huế ơi, sao trước đây vài giờ, qua những bước đầu tiên tôi xuống sân ga, Huế hồn nhiên, kiều lệ, dồn lên tâm hồn tôi bao nhiêu êm dịu, ngọt ngào, thế mà giờ đây, một không khí phiền hà, lãnh đạm đang chập chờn bao phủ.

Tôi đem nỗi dằn vặt ấy hỏi, Vũ Trọng Can thì thầm:

- Cũng là điều đáng quan tâm! nhưng không can gì cái việc thường tình ấy. Ngày mai chúng ta sẽ tìm cách giải quyết, chúng mình đang thiếu ông chủ nhà một tháng tiền cơm, giờ thấy có thêm cậu nữa... ừ mà thôi, rồi sẽ có cách... khẩn trương đấy chiều nay ông chủ trọ đã báo là ngày mai sẽ cắt và đề nghị bọn mình dọn đi.

Nhân đó, tôi hỏi:

- Thế thì ban kịch của cậu đâu? Hoạt động ra sao rồi? Can cố giấu cái thở dài, nuốt nghẹn ở cổ:

- Ban bệ, kịch cợm gì đâu! Bọn mình chán Hà Nội, nên rủ nhau đi du ngoạn một chuyến dài với ý định sẽ thành lập một Ban kịch để làm cứu cánh về mặt tài chánh. Nghĩ đến cậu đang nằm khèo ở tỉnh lẻ, mình viết thư gọi cậu ra chơi cho đỡ buồn.

Nghe xong tôi cũng nghẹn ngào ở cổ. Biết tôi không thích liều lĩnh - Can trấn an bằng cả một thôi dài tâm sự: Can đã nghĩ ra nhiều biện pháp xoay xở cho ra tiền. Can đã có ý định diễn kịch bằng lối dựa vào một thế lực hay một tổ chức nào đó có khả năng đảm nhiệm phần dàn dựng, quảng cáo, bán vé và thu tiền rồi chia cho nhau theo chỉ tiêu phần trăm quy định. Can cho biết cụ thể việc Can đã tìm gặp và trao đổi với Hà Xuân Tế, thư ký riêng của Nam Phương Hoàng Hậu (thay chân cho Nguyễn Tiến Lãng đã đi nhậm chức phủ thừa). Hà Xuân Tế lại là chủ tịch của Hội A.A.A (gọi là hội 3 chữ A) tên gọi tắt của một hội hoạt động thể thao. Thực ra đó là của ông hoàng bà chúa chọn riêng một môn quần vợt, cùng giao hữu với hạng công chức cao cấp. Can cần phải làm sao cho ra kịch bản và diễn viên là được.

Cuối cùng Can hỏi:

- Cậu còn bao nhiêu?

- Vừa tiêu phí nội ngày hôm nay, chỉ còn đủ trả một tháng cơm bình dân.

- Thế thì tốt. Ngày mai ta sẽ lấy tiền tạm ứng cho ông chủ. Rồi sẽ vui vẻ cả thôi.

Sáng hôm sau, với tâm trạng một người "lỡ bước" tôi bỏ cuộc đi chơi núi Ngự vì đã hẹn với Nguyễn Bính lúc ở tiệm ăn Gia Hội là sẽ khẩn trương họp nhau lại bàn qua chuyện diễn kịch. Chúng tôi ngồi lại trên mấy cỗ ván trần, nghiêm chỉnh thảo luận. Qua sự trình bày của Vũ Trọng Can về mấy phác thảo các vở kịch nói Can định viết từ hôm rời Hà Nội chúng tôi thấy chúng còn xa với yêu cầu đang đặt ra. Bàn sâu, tính rộng mãi, chúng tôi đi đến nhất trí: diễn một vở kịch thơ. Đưa lên sân khấu Việt Nam một loại hình nghệ thuật mới mà Huế là nơi thể nghiệm đầu tiên. Thực ra đó chỉ là những lời khoác lác để cười với nhau, chứ mục tiêu chính là ở chỗ cố làm sao cho hấp dẫn để có được khoản thu kha khá, trang trải nợ nần và còn ung dung thưởng ngoạn. Để cho thật hấp dẫn, chúng tôi nghĩ đến những câu chuyện ly kỳ ở các huyền thoại, nhất là ở "Đông Chu Liệt Quốc”, dựa vào dã sử, hoặc hư cấu ra cốt chuyện theo không khí dã sử. Nhân vật sẽ là những con người cá biệt cực đoan, tình huống phải thật éo le, tâm tư luôn dằn vặt. Và cũng để cho vở kịch đưa ra một giải đề gì về mặt nội dung, chúng tôi nghĩ ngay đến cái tư tưởng hủ bại đang còn ngự trị trong tầng lớp thượng lưu, luôn luôn tôn sùng quyền thế, chạy theo quyền thế, chạy theo danh vọng mưu cầu một cuộc sống "võng lọng xênh xang" đang còn nhan nhản ở Huế. Một điển hình người sẽ hiện lên sân khấu, xách gươm báu đi săn đuổi giật lấy vinh quang, đã thủ tiêu ân tình, phản bác đạo lý và tiêu ma cái đẹp. Đó là phác thảo đầu tiên do tập thể ba người góp nhau trong một buổi sớm. Cơm xong, tranh thủ bỏ giấc trưa, bàn tiếp luôn các chi tiết: bí quyết làm cho gươm thêm thiêng (cái điều kiện duy nhất đưa đến vinh quang của một tráng sĩ cuồng ngông) là phải tôi gươm lần nữa vào máu ba người tình cờ gặp trên đường đi - theo lời thần mộng. Việc phác thảo này như một cuộc múa gậy trong phòng - Nhân vật nhất thiết phải lệ thuộc số người có sẵn, mà ngoài chúng tôi thì chắc gì có thể nhờ vào được ai? Cả ba thằng nhà văn, nhà thơ chúng tôi phải lãnh vai mà đóng. Thế thì vở kịch chỉ có ba nhân vật sao? và toàn là nam giới cả thì còn đâu cái nhuần nhị của sự hấp dẫn? Biểu tượng của cái đẹp bị tiêu ma trong kịch sẽ là nhan sắc của một người con gái thùy mị, đoan trang.

Nguyễn Bính tả và kể ra những em Đào, em Lý, cô Mừng, cô Thương với khá nhiều thiếu nữ, thiếu phụ mà anh từng gặp ở Huế...

Vũ Trọng Can cũng tả và kể ra những em Đào, em Lý, cô Mừng, cô Thương của mình, nhưng đều phải kết luận: Có trời mà vận động cho các gia đình ở đây người ta đồng ý cho con, em mình tham gia lên sân khấu. Nhất là con gái. Thế là lâm vào thế kẹt.

Trước đó không lâu, Nguyễn Bính có sáng tác một bài thơ, nhan đề "Xóm Ngự Viên" đó là bài thơ hay, được tán thưởng. Bính đã chép lại trên một tờ giấy nguyên khổ giấy in báo, nét chữ to, bay bướm, treo trên tường trước mặt. Tình cờ tôi ngước lên, liền hỏi với một ý nghĩ bâng quơ:

- Xóm Ngự Viên ở phía nào nhỉ. Hôm nào vào đấy xem cho biết.

Vũ Trọng Can bỗng nẩy người lên:

- Ngự Viên, Ngự Viên! Đúng rồi. Ừ nhỉ, sao mình quên bẵng đi.

Rồi đột ngột Can đứng lên:

- Mình với Nguyễn Bính sẽ vào đó, có một cô gái lai Pháp, mồ côi từ nhỏ. Hiện bán chè rao nuôi mẹ. Nhất định sẽ thuyết phục được. Cô ta sẽ là nhân vật biểu tượng xứng đáng cho cái đẹp trong vở kịch.

Rồi hai người lội bộ ra đi. Mấy giờ sau tin về, phấn khởi, cô gái rất đẹp, không đề ra điều kiện khó khăn nào, duy có một điểm làm cho tôi ngẩn ngơ giây lát, là cô ta mù chữ. Sau việc báo tin đến việc bàn biện pháp khắc phục. Đành sử dụng sắc đẹp của cô gái thôi, và sắc đẹp cần gì phải thốt lên lời mới gây được đắm say, mới quyến rũ. Một vẻ buồn của Tây Thi xưa cũng đủ khiến nghiêng thành, nghiêng nước. Chính vì vậy mà hai người đẹp trong vở kịch không thốt một lời nào. Trong các luận bàn, tôi là người hăng say nhất, vì tình thế thôi thúc: đã đến Huế rồi, phải tạo điều kiện để ở cùng Huế cho đã cơn khát Huế, dù chỉ là bằng những ngụm nước vốc lên từ mặt sông Hương. Không có sự phân công, không có cuộc tranh phần, mặc nhiên tôi thành người chấp bút.

Chẳng cần phải tra cứu đối chiếu gì. Nó như được sắp xếp lớp lang sẵn ở một bản nháp, giờ chỉ có việc chép lại, nên vở kịch hoàn thành vào cuối buổi sáng hôm sau. Buổi chiều đưa bản thảo ra duyệt bổ sung và có gì cần thì tập thể chỉnh lý. Vừa mới bắt đầu đã thấy Chu Ngọc bước vào. Ngọc là người am hiểu nhiều về sân khấu; anh vốn là đạo diễn và từng làm trưởng Ban những ban kịch nói ở Hà nội; Vở kịch được thông qua nhanh. Chỉ có đôi lúc nảy ra vài cuộc cãi cọ giữa tôi và Nguyễn Bính về phong cách và ngôn ngữ. Bính chê văn nói quá tây, bắt phải chữa lại mấy chỗ. Tôi tự ái, bỏ đi cùng Chu Ngọc ra hóng mát cầu Tràng Tiền. Chiều về, không có bàn cãi gì về vở kịch nữa. Vũ Trọng Can bàn với tôi rồi rủ đi ngay đến Hà Xuân Tế, và được hẹn sáng mai sẽ trả lời, vì còn cần đọc.

Cũng nhân buổi đầu hôm, chúng tôi tìm đến Lành, tên cô gái lai Pháp, mà sau này chúng tôi gọi là "Bóng giai nhân" theo tên vở kịch. Quả Lành có một sắc đẹp xứng cho nhân vật trong kịch. Mặc dù bị lâm vào trong lớp vỏ bọc lam lũ của cái nghèo, Lành vẫn giữ được vẻ tự trọng và trang nghiêm. Nghe kể lại tính cách nhân vật phải đóng, Lành tỏ ý băn khoăn về sự đơn điệu của vai diễn, và cũng tỏ vẻ xấu hổ về điều không biết chữ của mình. Chúng tôi an ủi khích lệ, đạo diễn cho cô thấy các điệu bộ - phải tự mình sáng tạo thêm - nghe chim, bắt bướm, lội cỏ, nâng hoa v.v... hướng dẫn cho Lành tập ở nhà, và tôi hứa sẽ thỉnh thoảng đến giúp. Một bản giao kèo bằng miệng, đã thành mối dây ràng buộc tâm tình.

Sáng hôm sau Hà Xuân Tế tiếp chúng tôi với một vẻ thân mật khác thường. Anh vừa nói chuyện vừa nâng niu từng trang bản thảo, cho biết, anh đang chuẩn bị một bài giới thiệu đăng ngay số tới trên tờ báo bằng chữ Pháp phát hành ở Huế - (Tôi không nhớ tên tờ báo, nhưng chỉ nhớ là mấy hôm sau thì có bài báo ấy).

Anh sẽ họp lại toàn thể hội viên A.A.A. để tiến hành tổ chức và định ngày trình diễn. Anh ghi đủ các yêu cầu chúng tôi cần. Ban tổ chức giải quyết. Theo giao ước ban đầu thì vở kịch sẽ được đưa lên sân khấu "Accueil" - một hội trường lớn có sức chứa trên ba nghìn khán giả của Giáo xứ Thiên chúa. Tiền bán vé tối thứ nhất sẽ chia đôi, tối thứ hai Hội nhường cho chúng tôi hưởng trọn. Hà Xuân Tế còn hứa chắc chắn rằng anh sẽ vời được Bảo Đại và Nam Phương Hoàng hậu đến chủ tọa khai diễn, nhân đó anh trao bản thảo vở kịch cho tôi, từ tốn nói:

- Vì có Hoàng đế dự xem, nếu vở kịch thêm một vài đoạn có tính cách tôn vinh thì nhất định sẽ được nhiều đặc ân cho các hoạt động sau này. Các anh mang về bổ sung cho khéo léo một chút.

Tôi biết đây là một xảo thuật trong nghề làm quan, vị thư ký riêng của Hoàng hậu này ứng dụng nhạy bén cho tiền đồ. Thì cứ để anh ta như nguyện, có gì xúc phạm đến nghệ thuật, đến mình đâu mà chối từ. Tôi liền vui vẻ nhận lời, nhưng không đợi đến lúc về nhà, tới ngay bàn làm việc, loay hoay một thôi, thêm được chục câu thơ mang tính cách tôn xưng chung chung, hướng về một ông minh quân nào đó.

Hai hôm sau thì giữa lòng Huế xôn xao lên vì những áp phích quảng cáo cho vở kịch dán ở các công trình công cộng và các mặt tường nhà thoáng rộng. Nhất là ở các ngã tư đại lộ, những biểu ngữ bằng nguyên súc vải trắng, được dán lên những hàng chữ đỏ viết bằng tiếng Pháp:

"Bóng giai nhân"
Bi tráng kịch bằng thơ của Yến Lan và Nguyễn Bính
Sẽ trình diễn ở Accueil vào các đêm....
Dưới quyền chủ tọa của Hoàng đế Bảo Đại và Nam Phương Hoàng Hậu.

Mặc dù đã trải qua những cơn hồi hộp vì hạnh ngộ ban đầu khi được nêu tên dưới những bài thơ đăng trên báo chí, tôi vẫn cảm thấy phấn khởi đến dạt dào. Riêng Nguyễn Bính thì anh lại hồ hởi với những ý chí cuồng nhiệt trong vẻ cợt đùa nói tếu:

- Vua ông đi xem, vua bà đi xem, thế thì tam cung lục viện cũng đi xem. Rồi sáu bộ cũng tháp tùng. Chà, chà, cả Huế đều đi xem tất - Thế thì tiền vé để đâu cho hết. Chuyến này phải thả lên sông Hương sáu con đò kết lại làm một khách sạn nổi... Ba con làm phòng ngủ, ba con chở theo bàn đèn, bia, rượu, nem chả, chè, cháo... tha hồ mà lạc hưởng.

Đấy là chuyện đùa vui, không có sự bàn cãi.

Trong mấy ngày tập luyện, tôi vẫn đến nhà Lành đạo diễn cho đến thuần phục, dù sao tôi vẫn tiếc, giá như Lành biết chữ, thì nhất định tôi sẽ cố gắng viết lại màn kịch thành chương tuyệt tác, điều ấy đòi hỏi ở tôi một cố gắng vượt bậc, để xứng đáng với Huế, với một nhan sắc yêu kiều.

Cuộc biểu diễn đêm đầu - và cũng là đêm kết thúc không thu được kết quả như lòng tôi mong muốn. Diễn xuất có vẻ vội, không đạt tới sức chứa và tầm nâng của bài thơ. Về mặt tổ chức, Hội A.A.A bỏ rơi diễn viên trong cái thế chơi vơi của một khoang đò thủng đáy. Không có một bàn tay tháo vát xếp đặt, bỏ sân khấu trống trơ giữa bốn cánh gà và lá màn hậu, mặc dù chúng tôi yêu cầu trang trí hết sức giản đơn theo lối tượng trưng. Cả một chiếc hòm to đựng các đồ lễ, vũ khí, mũ giày mượn từ trong nội cung ra, cũng không đáp ứng được yêu cầu. May mà bọn diễn viên chúng tôi không hiện ra sân khấu với những trang phục quá cỡ, tả tơi, meo mốc, nhờ biết đề phòng đã chạy trước từ sáng hôm ấy, đến nhà Nguyễn Tiến Lãng, mượn các Kimônô anh mang từ Nhật Bản về nhân lúc tháp tùng theo phái đoàn ngoại giao của tên toàn quyền Yve Chatel. Nhất là khoản tiền thu: Một hội trường có sức chứa gần ba nghìn rưỡi người đã chật ních - Giá vé thấp nhất, năm hào mặc dù đêm ấy Bảo Đại không đến xem vì có sự kiện đột xuất, chuẩn bị Bắc tuần, cả Nam phương, cả viên khâm sứ Pháp đều theo, nhưng cũng gởi đến gọi là "Ban tứ" cho đêm diễn, mỗi vị 15 đồng, tiền vé 20 đồng.

Sau này người ta đổ cho việc lạm phát giấy mời.

Chúng tôi vỡ mộng - Nhất là Nguyễn Bính với viễn ảnh sáu con đò... Nhưng có một điều an ủi mà cho đến bây giờ, mỗi lần nhắc đến, tôi vẫn không quên được từng chi tiết, dù là thoáng qua: Giữa lúc màn kịch cuối cùng hạ nhanh, khán giả chen nhau cuồn cuộn như một dòng nước thoát ra phía cửa, thì các anh Lưu Trọng Lư, Đào Duy Anh và vài bạn nữa vượt lên sân khấu, đến cầm tay siết chặt từng người. Anh Lư nói bằng tiếng Pháp "Tuyệt, tuyệt, tuyệt vời" không biết anh khen ngợi một pha nào trong lúc diễn xuất, hay khen vở kịch, về tình huống đầy kịch tính, về bút pháp bay bướm mà nền thơ mới Việt Nam lúc bấy giờ đang chớm phôi thai.

Rạp đã trở lại vắng vẻ - "Bóng giai nhân" đã biến đi lúc nào không hay, Nguyễn Bính cũng đi rồi. Tôi và Vũ Trọng Can thu nhặt hết các dụng cụ, đồ trang phục cho vào chiếc hòm gỗ to, và mỗi người nâng lên một quai hòm. Hai chúng tôi ì ạch kéo lê bốn cẳng chân rời rã, mỏi mề, dầm dưới cơn mưa đêm cuối hạ của Huế, lần bước cho đến khuya mới đến cửa nhà trọ, ông chủ ra mở cửa, thò tay nâng chỗ chiếc quai tôi đang xách, như đã cảm thông tất cả nỗi niềm đang đè nặng trong tôi.

Sáng hôm sau, tôi ra An Cựu tìm gặp lại người bạn học cũ ở Bình Định, tình cờ gặp nhau giữa đường hôm nọ. Tôi hỏi vay hai đồng bạc - số tiền vừa đủ cho xuất vé và đĩa cơm trong chuyến tàu suốt vào Nam, sẽ trả tôi về với cái không khí cô liêu cố hữu, ngày ngày nghe vẳng lên một câu hát ru con, không biết do tình huống nào mà có, giờ lại nhằm đúng vào tâm trạng của tôi:

Chiều chiều mây kéo về kinh
Ếch kêu giếng loạn thảm tình đôi ta.

Kỷ niệm sinh nhật năm 1988
Y.L
(TCSH45/03-1991)



 

 

Các bài đã đăng